Niezbędne kwasy tłuszczowe (Essentials fatty acids – EFAs) to wielonienasycone kwasy tłuszczowe, które nie mogą zostać zsyntetyzowane przez organizm człowieka i muszą być dostarczane z dietą. Wśród EFAs wyróżnia się wielonienasycone kwasy tłuszczowe n-3 i n-6. Najważniejszymi z nich, niezbędnymi do prawidłowego rozwoju człowieka są kwas linolowy (LA: n-6) i ]-linolenowy (ALA: n-3). Odpowiednia podaż LA i ALA umożliwia syntezę długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (LC-PUFA), uznanych za związki warunkujące właściwy rozwój ośrodkowego układu nerwowego.
Organizm ludzki potrafi przekształcać LA w kwas arachidonowy (AA), a ALA w kwas eikozapentaenowy (EPA) oraz dokozaheksaenowy (DHA). Jak się jednak okazuje, nawet dostateczne zaopatrzenie w LA i ALA może nie być wystarczające do wytworzenia odpowiednich ilości LC-PUFA. Niezbilansowana dieta wpływa na zaburzenie równowagi gospodarki lipidowej i obniżenie produkcji EPA i DHA. Z kolei u osób w podeszłym wieku, z nadciśnieniem tętniczym lub cukrzycą dochodzi do stopniowej utraty sprawności układów enzymatycznych i spadku tempa syntezy LC-PUFA.
ALA i jego pochodne są składnikami triglicerydów, estrów cholesterolu oraz fosfolipidów i wchodzą w skład błon komórkowych w organizmie ludzkim.
DHA jest szeroko rozpowszechnionym składnikiem lipidowym struktur mózgu oraz siatkówki. Jego odpowiednio wysoka podaż w diecie jest kluczowa dla rozwoju układu nerwowego.
Kwasy tłuszczowe szeregu n-3 spełniają ważną rolę jako substancje o działaniu kardioprotekcyjnym, chroniące przed rozwojem miażdżycy naczyń krwionośnych, zmniejszają nasilenie stanu zapalnego, agregację płytek krwi, działają ochronnie na endotelium i naczynia krwionośne, obniżają poziom stresu oksydacyjnego, zwiększają insulinowrażliwość i poprawiają profil lipidowy.
Aktywność przeciwzapalna LC-PUFA przypisywana jest głównie EPA, konkurującemu z AA w tworzeniu aktywnych leukotrienów i prostaglandyn, ale wydaje się, że również DHA ma istotny potencjał przeciwzapalny i immunomodulujący.
W okresie ciąży i laktacji zapewnienie wystarczających ilości kwasów tłuszczowych n-3 wydaje się mieć fundamentalne znaczenie dla rozwijającego się płodu i niemowlęcia. Do tej pory wykazano, że suplementacja LC-PUFA m.in. wydłuża czas trwania ciąży, zapobiega przedwczesnemu porodowi i wpływa na zwiększenie masy urodzeniowej dziecka. W wielu doniesieniach podkreśla się rolę DHA w prawidłowym rozwoju ośrodkowego układu nerwowego, w tym funkcji poznawczych, mowy oraz narządu wzroku.
Zauważono, że w krajach, w których w diecie występuje niska zawartość LC-PUFA, ryzyko rozwoju depresji poporodowej wielokrotnie wzrasta w porównaniu z krajami, w których spożycie produktów zawierających LC-PUFA jest wysokie.
W dyskusjach nad suplementacją kwasów omega-3 u kobiet ciężarnych i karmiących piersią omawiany jest problem zanieczyszczenia ryb morskich metalami ciężkimi. Kontrola jakości ryb jest szczególnie istotna w przypadku kobiet ciężarnych i dlatego zastosowanie suplementów LC-PUFA wydaje się w tej sytuacji być dobrą i bezpieczną alternatywą.
Zapotrzebowanie na wielonienasycone kwasy tłuszczowe n-3 wzrasta wraz z wiekiem, proporcjonalnie do masy ciała, i towarzyszy zwiększonemu zapotrzebowaniu na pozostałe składniki odżywcze. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe w postaci suplementu są wskazane w przypadku diety ubogiej w DHA, czyli w przypadku wyłączenia lub niskiej podaży ryb morskich, co jest powszechną praktyką w Polsce. Zaletą suplementu jest jego czystość chemiczna i dlatego rodzice niemający dostępu do ryb morskich kontrolowanych pod względem zawartości dioksyn i rtęci mogą wybrać taką formę suplementacji.
Pierwsze doniesienia o korzyściach płynących z zastosowania LC-PUFA w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych pochodzą z obserwacji natywnych mieszkańców Grenlandii, których dieta jest tradycyjnie bogata w DHA i EPA, a odsetek występowania choroby niedokrwiennej serca jest niski. Od tej pory przeprowadzono liczne badania potwierdzające skuteczność LCPUFA zarówno w pierwotnej, jak i wtórnej prewencji chorób układu krążenia.
Oprócz wyżej wymienionych przejawów korzystnego działania na układ krążenia, LCPUFA wywierają także pozytywny wpływ na komponenty zespołu metabolicznego, takie jak zaburzenia gospodarki lipidowej, węglowodanowej i insulinooporność. U osób, które opierały swoją dietę na wielonienasyconych kwasach tłuszczowych n-3 pozyskiwanych z ryb i owoców morza, odnotowano średnie niższe wartości ciśnienia tętniczego krwi, triglicerydów, wyższy poziom HDL-cholesterolu i wskaźników insulinowrażliwości. Przeciwne wyniki obserwowano u osób spożywających w przewadze kwasy tłuszczowe nasycone i odmianę trans.
Suplementacja kwasami tłuszczowymi z rodziny n-3 PUFA może także zapobiegać rozwojowi cukrzycy typu 2. Wysoka podaż EPA i DHA przyczynia się do spowolnienia rozwoju miażdżycy będącej główną komplikacją zdrowotną u osób z cukrzycą typu 2.
Szczególnie ważna jest suplementacja LCPUFA u osób z fenyloketonurią i mukowiscydozą. Uważa się, że podaż LC-PUFA może korzystnie wpływać na profilaktykę oraz przebieg chorób zapalnych przewodu pokarmowego.
U chorych z demencją stwierdzono niedobory DHA zarówno w mózgu, jak i w surowicy krwi. Co ciekawe, obserwacje w ramach Framingham Hart Study wykazały, że u pacjentów ze zwiększonym stężeniem DHA w surowicy, regularnie spożywających kwasy tłuszczowe n-3, ryzyko rozwoju starczej demencji zmniejszyło się o 47%. Ostatnio opublikowana metaanaliza wykazuje ponadto, że leczenie preparatami n-3 LCPUFA może poprawiać stan kliniczny pacjentów z depresją i zaburzeniami dwubiegunowymi.
Istnieje również coraz więcej doniesień na temat roli LC-PUFA w profilaktyce i hamowaniu rozwoju chorób alergicznych.
Preparaty LC-PUFA są coraz chętniej wykorzystywane w leczeniu przewlekłych stanów zapalnych i chorób reumatoidalnych ze względu na swoje właściwości przeciwzapalne i przeciwbólowe. Stwierdzono, że LC-PUFA łagodzi bóle kostne, skraca czas trwania sztywności porannej, ogranicza liczbę stawów objętych bólem oraz zmniejsza konsumpcję niesteroidowych leków przeciwzapalnych.
Polska należy do krajów szczególnie zagrożonych niedoborem kwasów tłuszczowych ʊ-3. Badanie WOBASZ pokazuje, że spożycie ryb w populacji polskiej jest bardzo niskie i niedostateczne. Przeciętna konsumpcja ryb wyniosła w grupie mężczyzn średnio 16 g/dzień (przy zalecanym dziennym spożyciu 35 g) i 15 g/dzień w grupie kobiet (zalecane 30 g/dzień).
Suplementacja diety olejem rybim lub preparatami kwasów tłuszczowych n-3 może częściowo zniwelować zagrożenia związane z niedostatecznym spożyciem ryb
Źródło: Fragmenty opracowania –Wojciech Jańczyk, Piotr Socha – Klinika Gastroenterologii, Hepatologii i Immunologii, Instytut „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”, Warszawa, ,,Kliniczne efekty suplementacji wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi ʊ−3’’, Standardy Medyczne/Pediatria, 2009, T.6, str. 594-609.
Tłuszcze spożywcze rozkładane są w trakcie wieloetapowego procesu na coraz to mniejsze cząsteczki za pomocą enzymów, tak zwanych lipaz, aby w końcu zostać wchłonięte do organizmu w odcinku jelita cienkiego. Pierwsze trawienie dokonuje się w jamie ustnej. Ze ślina dostarczany jest enzym trawienny, który rozpoczyna przeróbkę tłuszczów zawartych w pożywieniu. W żołądku produkowany jest kolejny enzym trawienny, a ruchy robaczkowe żołądka powodują, że pokarm jest dokładnie mieszany i części składowe tłuszczów dalej rozdrabniane. Najważniejszy etap trawienia tłuszczów zachodzi w odcinku jelita cienkiego. Tu łączą się bogate w enzymy soki trawienne z trzustki oraz żółć z wątroby. Do zadań soków trawiennych z trzustki oraz pozostałych enzymów działających w górnej części jelita cienkiego oprócz rozdrabniania należy także rozcieńczanie. Kiedy dochodzi do mieszania tłuszczów spożywczych z wodnistym sokiem trawiennych to powstaje rodzaj emulsji. Drobne kropelki tłuszczu zawieszone w tej emulsji zostają wchłonięte w trakcie procesu resorpcji przez błonę śluzową jelit. Trawienie tłuszczy może nawet trwać do 24 godzin. Bez prawidłowego funkcjonowania trzustki i wątroby spalanie tłuszczów jest niemożliwe. Warto również wiedzieć, że wraz z tłuszczem wchłaniane są także witaminy rozpuszczalne w tłuszczach A,D,E,K
Kwasy tłuszczowe wielonienasycone nazywane również Niezbędnymi Nienasyconymi Kwasami Tłuszczowymi. Dzielimy je na wielonienasycone kwasy omega 6 i wielonienasycone kwasy omega 3.
Kwasy tłuszczowe jednonienasycone mogą pełnić rolę ochronną w profilaktyce miażdżycy jako składnik diety zastępujący tłuszcze z dużą zawartością kwasów tłuszczowych nasyconych. Stwierdzono, że wskaźnik zachorowalności na chorobę wieńcową, a tym samym na miażdżycę naczyń wieńcowych, jest niski w rejonie Morza Śródziemnego, gdzie bardzo rozpowszechnione jest spożycie oliwy z oliwek. Szczególne znaczenie ma kwas oleinowy, który występuje w oliwie z oliwek, oleju rzepakowym, awokado, sardynkach, tuńczyku.
Nasycone kwasy tłuszczowe występują przede wszystkim w produktach zwierzęcych z wyjątkiem ryb oraz w oleju palmowym i kokosowym. Zwiększają stężenie lipoproteiny LDL w osoczu krwi, co sprzyja rozwojowi miażdżycy. Wzrost poziomu cholesterolu powodują przede wszystkim kwasy tłuszczowe: laurynowy, mirystynowy oraz palmitynowy.